W skrócie
- Roślina jednoroczna, wysiewana wprost do gruntu — ma korzeń palowy i nie znosi przesadzania.
- Na liść wysiewać sukcesywnie co 2–3 tygodnie; jeden siew wystarcza zaledwie na kilka tygodni zbioru.
- Susza i upał powodują błyskawiczne wybicie w kwiat — to najczęstszy problem w uprawie.
- Latem sprawdza się stanowisko z lekkim cieniem w południe i ściółkowanie gleby.
- Kwiaty przyciągają bzygi i błonkówki pasożytnicze — naturalnych wrogów mszyc.
- Na nasiona wysiewać wcześnie, w kwietniu, i dać roślinie spokojnie zakwitnąć.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Selerowate (Apiaceae)
- Wysokość
- 0.3–0.7 m
- Szerokość
- 0.2–0.3 m
- Pokrój
- Wyprostowany
- Tempo wzrostu
- Szybkie
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Piaszczysta, Gliniasta
- Odczyn
- pH 6–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Czerwiec–Lipiec
- Mrozoodporność
- —
- Rozmnażanie
- Z nasion
Charakterystyka
Z korzenia palowego wyrasta wzniesiona, rozgałęziona roślina o wysokości 30–70 cm. Charakterystyczna jest wyraźna zmienność liści: dolne, zbierane na przyprawę, są szerokie, karbowane i długoogonkowe (łudząco podobne do natki pietruszki), natomiast górne, pojawiające się przy pędzie kwiatowym, są nitkowato podzielone i praktycznie bezużyteczne w kuchni. Drobne, białoróżowe kwiaty tworzą luźne baldachy złożone, po których zawiązują się kuliste, jasnobrązowe rozłupnie. Świeże zielone części pachną ostro i charakterystycznie, dojrzałe owoce zupełnie inaczej — słodko i korzennie.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Kluczowa jest równomierna wilgotność. Przesuszenie w upał to najczęstszy powód, dla którego kolendra przedwcześnie wybija w kwiat i przestaje nadawać się na liść — ściółkowanie i podlewanie w regularnych odstępach pomagają najbardziej.
Nawożenie
Oszczędnie. Roślina rośnie tak szybko, że zwykle w ogóle nie potrzebuje dokarmiania; nadmiar azotu daje wiotkie pędy o słabszym aromacie.
Sadzenie
Gleba przeciętnie żyzna, przepuszczalna, zdolna utrzymać równomierną wilgoć. Kolendra ma korzeń palowy i bardzo źle znosi przesadzanie — wysiewa się ją zawsze wprost na miejsce, nie na rozsadę. Latem korzystne jest stanowisko z lekkim cieniem w godzinach południowych.
Przycinanie
Ścinać zewnętrzne, długoogonkowe liście przy ziemi albo całą roślinę na 3–5 cm nad podłożem. Na nasiona ścina się całe baldachy, gdy zaczynają brązowieć, i dosusza pod dachem, żeby rozłupnie nie osypały się na grządkę.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Kwitnące baldachy kolendry ściągają bzygi i błonkówki pasożytnicze, których larwy zjadają mszyce — pozwolenie części roślin na zakwitnięcie realnie zwiększa liczbę owadów pożytecznych na zagonie.
Tradycyjne zalecenie warzywnika — silnie pachnące zioło w międzyrzędziach uchodzi za mylące szkodniki ziemniaka.
Obie rośliny są szybkie i krótkotrwałe, mają podobne potrzeby wodne i dobrze wypełniają ten sam zagon przy siewach sukcesywnych.
Złe sąsiedztwo
Dwa blisko spokrewnione zioła selerowate o zbliżonych wymaganiach — dzielą szkodniki i choroby, a przy gęstym siewie mocno ze sobą konkurują; tradycyjnie odradza się ich sąsiedztwo.
Fenkuł uchodzi za jednego z najgorszych sąsiadów w warzywniku — hamuje wzrost wielu roślin w bezpośrednim otoczeniu, kolendry również.
Ta sama rodzina oznacza wspólne szkodniki i choroby, m.in. połyśnicę marchwiankę; kwitnąca kolendra dodatkowo ocienia niskie siewki marchwi.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | Powszechnie spożywane zioło i przyprawa, bezpieczne w normalnym użyciu. |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
To jedno z najstarszych ziół uprawnych świata — jej owoce znaleziono w grobowcu Tutanchamona, a wzmianki o niej pojawiają się w papirusach egipskich, Biblii i tekstach mykeńskich sprzed ponad trzech tysięcy lat. Rzymianie rozpowszechnili ją w całej Europie, a kolonizacja przeniosła ją do Ameryki, gdzie świeże liście pod nazwą cilantro stały się filarem kuchni meksykańskiej. Dziś kolendra jest równie ważna w kuchni indyjskiej, tajskiej, bliskowschodniej i latynoamerykańskiej.
Zastosowanie
Do warzywnika, rabat ziołowych, donic i skrzynek balkonowych — przy uprawie na liść zawsze w kilku terminach siewu. Świeże liście dodaje się na surowo i na samym końcu, do dań meksykańskich, tajskich, indyjskich i bliskowschodnich, sałatek, salsy, zup i marynat; gotowanie niszczy ich aromat. Suszone owoce, całe lub mielone, są składnikiem curry, garam masali, piernikowych mieszanek korzennych, marynat do mięs, kiszonek, a także niektórych piw pszenicznych. Rozgniecione tuż przed użyciem pachną znacznie mocniej niż gotowa mielona przyprawa.
Ciekawostki
- Część osób odbiera świeżą kolendrę jako mydło — odpowiada za to wariant genu receptora węchowego OR6A2, wykrywającego aldehydy obecne w liściach.
- Liście i nasiona tej samej rośliny mają zupełnie odmienny aromat, dlatego w kuchni traktuje się je jak dwie różne przyprawy i nie zastępuje nawzajem.
Najczęstsze pytania
Dlaczego moja kolendra tak szybko strzela w kwiat?
To najczęstszy problem w jej uprawie i zwykle odpowiadają za niego upał w połączeniu z przesuszeniem gleby oraz długi dzień. Roślina odbiera stres jako sygnał, że trzeba szybko zawiązać nasiona, i przechodzi w fazę kwitnienia — liście robią się wtedy nitkowate i tracą aromat. Pomaga równomierne podlewanie, ściółkowanie, stanowisko z lekkim cieniem w południe, odmiany oznaczone jako wolno wybijające w kwiat oraz wysiewanie niewielkich porcji co 2–3 tygodnie. Raz rozpoczętego kwitnienia nie da się cofnąć.
Czy kolendrę można wysiewać na rozsadę?
Lepiej nie. Kolendra tworzy korzeń palowy i bardzo źle znosi przesadzanie — uszkodzenie korzenia to dokładnie ten rodzaj stresu, który wywołuje przedwczesne wybicie w kwiat. Wysiewa się ją wprost do gruntu lub od razu do docelowej doniczki, na głębokość około 2 cm, od kwietnia.
Kiedy i jak zbierać nasiona kolendry?
Gdy baldachy zmienią barwę z zielonej na jasnobrązową, zwykle w sierpniu. Ścina się wtedy całe pędy i dosusza je pod dachem, w przewiewnym miejscu, główkami w dół nad papierem lub w papierowej torbie — dojrzałe rozłupnie łatwo się osypują. Do uprawy na nasiona wysiewa się kolendrę wcześnie, w kwietniu, i pozwala jej spokojnie zakwitnąć, w odróżnieniu od uprawy na liść.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Coriandrum sativumBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Coriandrum sativumInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
